3: karikaturen

De afbeelding hierboven is een typische afbeelding van Ensor. We zien dat hij nu een geheel eigen weg opgaat. Het impressionisme dat we nog onder andere konden herkennen in zijn stillevens, in het Burgerlokaal en bij de oestereetster maakt plaats voor uitdagende taferelen die zeker niet waarheidsgetrouw zijn weergegeven. Je zou kunnen zeggen dat het misschien het begin is van de cartoonkunst waar zeker België zo bekend mee is geworden. We begrijpen de diepte van dit soort afbeeldingen pas goed als we zien welke grote schilders Ensor hebben beïnvloed. 
Dat zal een belangrijk onderwerp in deze les vormen.

Maskers…

De geërgerde maskers

Dit schilderij uit 1883 wordt tevens als een keerpunt gezien. We zien een gemaskerde vrouw de kamer binnenkomen en in die kamer zit een man tevens met een masker. Het is een schilderij waarin de maskers niet als losstaande voorwerpen worden getoond maar kennelijk typeren die maskers iets.
Veel kenners interpreteren dit werk als een werk dat te maken heeft met de drankzucht van zijn vader. Op de tafel staat een fles en we weten dat zijn vader zich in feite heeft doodgedronken. De vrouw die binnenkomst is de grootmoeder van James. 

Gaat het inderdaad om zijn eigen familie? We weten het niet. Zeker is wel dat hij die maskers met een duidelijke bedoeling heeft geschilderd.

Portret van zijn vader

 

Hier zien we een ander portret van zijn vader. Een geweldig mooi impressionistisch  portret. Met een manspersoon dat leest en daarom al direct als een intellectueel wordt weergegeven. Een vader met een imponerend voorkomen. Het gezicht van de vader domineert ook al op de eerste tekening die we toonden. Ensor bewondert zijn vader en het moet voor hem erg zijn geweest om de ondergang van zijn vader mee te maken, de zucht naar alcohol en het langzaam wegglijden uit het leven.

We tonen dit portret vanwege het enorme verschil met het vorige schilderij. En we kunnen ook niet anders dan constateren dat het schilderij hiernaast een hommage is en het andere schilderij een boodschap. Een boodschap die nota bene versterkt wordt door maskers. Wat een verschil in stijl. Het ene schilderij toont de kracht van de schilder om een geweldig impressionistisch portret te maken. De vaak korte streken om de schaduw in de stof van broek en jasje weer te geven en het zachte licht op het gezicht van de vader. De marmeren zuil die nog meer status geeft.

En dan het schilderij met de maskers. Weg realisme, weg natuurlijke kleuren. De kleuren die we bij het schilderij met de maskers in de deuropening zien, doen denken aan het licht van een lamp die ergens in de gang op de grond staat…. spookachtig licht. Vergelijk de weergave van het jasje hier eens met dat jasje in het andere portret. 

Nu geven we Bart Jan weer het woord. Hij gaat allereerst in op het schilderij ‘de geërgerde maskers’.

Francisco Goya

 

Ensor trekt erop uit. Allereerst naar Parijs samen met Jan Toorop. Daar maakt hij kennis met bekende impressionisten. Maar het is niet het verblijf in Parijs dat voor een grote omslag zal zorgen, het is vooral een bezoek in Lille waar hij met Goya kennismaakt. Hij ziet daar een reeks afbeeldingen die dwaasheden voorstellen. Hier zien we bijvoorbeeld ‘de dwaasheid van het carnaval, een prent die tussen 1815 en 1820 door Goya is getekend. Kijk eens naar de tweede figuur van rechts. We zien een vervormd gezicht… een karikatuur. 

We geven nu weer het woord aan Bart Jan.

Merkwaardige figuren

 

In het volgende fragment starten we weer met Goya en we tonen hoe Goya in het bijzonder van invloed op Ensor is geweest. Wat vooral opvalt is dat met name de koppen die worden weergegeven zo lelijk zijn. Wat maakt dit soort lelijke koppen zo intrigerend?

Bart Jan laat zien hoe de bekende schrijver Victor Hugo de mens afschildert als grotesk. Geen mens meer zoals een Venus van Botticelli als ideaalbeeld maar een mens die in de praktijk vaak lelijk is. Mensen verworden zo tot karikaturen. Een mooi voorbeeld van die trend zien we terug in de bekende reeks tekeningen van Honoré Daumier. Hier zien we zo’n schets en de karikatuur spat er vanaf.

Bart Jan gaat er nu dieper op in. 

De kracht van karikaturen is dat ze bepaalde karaktertrekken op een bepaalde manier opvallend versterken. We zien deze techniek bijvoorbeeld elke dag bij politieke prenten waarin bekende politici op een unieke manier worden neergezet. Iedereen is ermee bekend en we hoeven het dus niet verder uit te leggen.
Ook bij schilders als Jeroen Bosch (zie afbeelding) en Pieter Breughel zien we dit soort koppen. Kijk maar eens naar de figuur links op deze afbeelding.
In de volgende video gaat Bart Jan er dieper op in.

Opgaven


Als je op YouTube zoekt naar ‘James Ensor  personal photographs” zul je een korte video aantreffen die is opgebouwd uit foto’s. Toch geven die foto’s veel weer van wat nu is behandeld. Bekijk de video en schrijf die feiten op die Ensor zeer typeren en vergelijk ze met wat we tot nu toe hebben behandeld.