1: de terugkeer naar Oostende

Het eerste deel van de voordracht

 

In het eerste deel van deze les krijgen we het beroemde werk ‘De oestereetster’ nog niet echt te zien, behalve dan een uitsnede ervan aan het begin van de presentatie. In plaats daarvan zien we veel vroege schilderijen van Ensor uit de periode 1880 – 1881, een periode waarin hij zijn eerste schreden zet op het pad van zijn professionele kunstenaarschap.

Na het verlaten van de kunstacademie, in 1880, keert hij terug naar Oostende en schildert hij stillevens (zie voorbeeld), portretten en interieurstukken die later de verzamelnaam ‘Het burgersalon’ meekrijgen. De beklemmende interieurstukken, waarvoor zijn moeder, zijn vader, zijn oma en tante, maar vooral zijn zus Mariëtte, meestal Mietje genoemd (zelf noemde hij haar Mitche) poseerde, zijn in de meeste gevallen nog erg donker en doen somber aan. Het is waarschijnlijk de weerslag van de benauwende, burgerlijke wereld waarin Ensor zich weinig begrepen voelt. 

We zie hier een vroeg werk waarbij duidelijk de invloed van het impressionisme te zien is. Een van de werken die nu juist niet somber overkomt. Het is typisch een impressionistisch werk.

In deze les zullen we o.a. dieper op het impressionisme ingaan omdat het een stijl is die typerend is voor de periode waarin James Ensor zich als schilder bevindt. We zullen straks zien dat James Ensor zich in zekere zin ook van die stijl bevrijdt en een eigen weg gaat. Dat maakt hem tot een buitengewoon interessant figuur.

Zijn jeugd

Maar alvorens dieper in te gaan op zijn eerste periode als schilder, vertellen we eerst meer over zijn jeugd. Dit schilderij toont naar alle waarschijnlijkheid zowel de vader als de moeder van James Ensor. James Ensor wordt op 13 april 1860 in Oostende geboren. Zijn vader James Frederic Ensor was een hoogopgeleide ingenieur met een ongelukkige carrière. Zijn moeder Marie Louise Cathérine was dochter van winkeliers in kantwerk die niet konden lezen of schrijven. Het gezin woont in Oostende, een badplaats die een behoorlijke belangrijke plaats in het leven van James Ensor zal innemen.

Moeder heeft samen met haar zuster Mimi een winkel met souvenirs, schelpen en chinoiserie. Bovendien zijn er carnavalsmaskers en komische kostuums. In het begin vormen de spullen van de winkel belangrijke objecten om te schilderen. Vooral de maskers zullen James gaan beïnvloeden. Het huwelijk van zijn ouders was zeker niet goed. Zijn vader die hij zeer bewonderde wordt omschreven als intellectueel die meerdere talen preekt en liefhebber van een kunsttijdschrift. Ook dat gegeven zal van belang zijn.

Maar laten we nu ons eerst oriënteren op het Oostende van die tijd.

De volgende video geeft een goede impressie van Oostende van die tijd en 

we maken tevens kennis met de winkel waar James Ensor opgroeit

We kunnen de schilderkunst van James Ensor niet goed begrijpen als we geen besef hebben van het impressionisme, een kunststroming die zich afzet tegen het realisme.
Het gaat nu niet meer om hoe waarheidsgetrouw het schilderij is, maar om het gevoel – kortom de impressie die een schilderij overbrengt.
Het breken met waarheidsgetrouwe afbeeldingen geeft vrijheid. Vrijheid in kleur, vrijheid in vorm. Deze ontwikkelingen zullen een belangrijke invloed hebben op James Ensor.
De volgende video van Phil Hansen geeft een korte impressie van het impressionisme. Je kunt de video eventueel van ondertiteling voorzien (automatisch vertalen, YouTube video).

Nu volgt het eerste deel van de lezing van Bart Jan de Graaf

 Bart Jan de Graaf start met een bekende zelfportret van Ensor. We zien de nog jonge Ensor en de kleuren zijn tamelijk somber. 

Verkenningen met het licht

In het volgende deel gaat Bart Jan dieper in op het onderwerp “het spelen met licht’. Allereerst worden stillevens besproken en dan komt het eerste portret van Mientje aan de orde. Mientje die haar broer bewonderde.

In dit deel wordt dus vooral gewezen op het licht. Het is goed om te weten dat Ensor eerst een studie volgt in Brussel.  In Brussel maakt hij verschillende studies van o.a. Rembrandt en we weten dat. Rembrandt en het licht twee onderwerpen zijn die onlosmakelijk bij elkaar horen. 
Overigens is hij 17 jaar als hij zich laat inschrijven aan die Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Brussel. Het verblijf in Brussel is in feite de enige periode waarin Ensor Oostende voor langere tijd verlaat. Als jongeman van 17 moet Brussel een grote indruk hebben gemaakt. Hier maakt hij o.a. kennis met zijn latere (schilders)vriend Willy Finch. Mar hij maakt natuurlijk vooral kennis met een stad. 

Als Ensor 20 is verlaat hij Brussel weer en hij was na zijn studie niet direct opgevallen als een groot talent. Integendeel, hij krijgt slechts een zevende prijs voor het ‘naar het klassieke model’ schilderen en een tiende prijs voor het ‘schilderen naar de natuur’. 
In die zin kunnen we Ensor vergelijken met van Gogh. De eerste tekeningen en schilderijen van van Gogh komen ook niet over als resultaat van een maestro. Maar bij beide schilders vinden we een enorme drang om een eigen weg te vinden. Bij van Gogh zien we hoe zijn schilderijen uiteindelijk een hoogtepunt vormen van het impressionisme. Bij Ensor zien we dat hij als het ware een vreemde wereld gaat construeren… een fantasiewereld. Een wereld met maskers, een wereld waarin mensen geen maskers meer dragen maar waar op een bepaald moment hun gezichten veranderd zijn in maskers. We zien uiteindelijk een wereld waarin Jezus Christus in Brussel wordt ontvangen… maar daarover straks meer.

Van Gogh zal uiteindelijk een zeer ongelukkig leven leiden, een leven dat eindigt met zelfmoord. Bij Ensor vindt het tegenovergestelde plaats; hij krijgt steeds meer erkenning en hij maakt tijdens zijn leven nog mee dat hij beroemd wordt en hij geniet ervan. Beide schilders zullen geen vaste verhouding met een partner krijgen en krijgen ook geen kinderen.

Nu gaat Bart Jan verder in op die eerste fase van Ensor en hij start met een stilleven.

Burgersalon

In de eerste fase van zijn ontwikkeling zien we dat James Ensor zich vooral toelegt op stillevens met voorwerpen die voornamelijk uit het winkeltje van zijn moeder komen.

Daarnaast zal ook de omgeving meer en meer een rol spelen. Bijvoorbeeld hoe je wonen ervaart, hoe je een kamer ervaart  en hoe de sfeer van een kamer bepaald wordt door lichtinval. Het schilderij dat we hier zien staat bekend als ‘Het Burgersalon”. In het volgende deel van de voordracht laat Bart Jan zien dat Ensor hier zelfs duidelijke voorstudies voor heeft gemaakt. Het feit dat hij deed, geeft aan hoe belangrijk hij het vindt om de sfeer van die kamer goed te ‘vangen’.



Het is aardig om dit schilderij bijvoorbeeld te vergelijken met de kamer van Rosemarie Cravens, een moderne schilderes met een duidelijke impressionistische signatuur.

We vervolgen nu de les met de lezing van Bart Jan de Graaf,

waarin hij dieper op het schilderij ‘Het Burgersalon’ ingaat.

Kunstenaars vinden elkaar

In het volgende fragment zien we onder andere de invloed van het blad l’Art Moderne. Het blad is een bewijs dat kunstenaars elkaar weten te vinden in een missie en die missie is dat een cultuur niet kan zonder kunstenaars. Het zijn immers de kunstenaars die gevoelens vertolken en zoeken naar nieuwe uitkomsten. Het is ook de periode dat Ensor voor het eerst zijn werken tentoonstelt. Bart Jan start met een opvallend schilderij dat duidelijk minder somber van kleur is…. het zou wel een schilderij van Cézanne kunnen zijn.

Opgaven

Vraag 1
Ga met behulp van Wikipedia na hoe oud James Ensor was toen zijn vader overleed en onder welke omstandigheden dat gebeurde. Probeer vervolgens een inschatting te maken welke invloed die gebeurtenis op Ensor zou kunnen hebben. Probeer vervolgens een inschatting te maken over de persoonlijkheid van zijn vader en moeder op grond van het getekende portret.

Vraag 2
In deze eerste les wordt een vergelijking gemaakt met Vincent van Gogh. Wat zijn opvallende overeenkomsten, maar ook: wat zijn opvallende verschillen?